Το έκζεμα στα χέρια (δερματίτιδα των χεριών) είναι φλεγμονή του δέρματος στις παλάμες, στη ράχη των χεριών ή στα δάχτυλα. Το δέρμα γίνεται ξηρό, κόκκινο και τραχύ, ξεφλουδίζει, τρώει, σκάει ή βγάζει μικρές φυσαλίδες. Είναι από τα πιο συχνά δερματικά προβλήματα: σύμφωνα με το DermNet, αντιστοιχεί στο 20–35% όλων των περιπτώσεων δερματίτιδας και η χρόνια μορφή του αφορά το 10–15% του πληθυσμού. Δεν είναι μία πάθηση αλλά μια ομάδα: ερεθιστικό, αλλεργικό, ατοπικό, δυσιδρωσικό ή υπερκερατωσικό έκζεμα, που συχνά συνυπάρχουν. Το να βρεθεί ποιος τύπος και ποιος εκλυτικός παράγοντας ευθύνεται καθορίζει τη θεραπεία, γι’ αυτό και η απλή ενυδάτωση σπάνια αρκεί.
Τι είναι το έκζεμα στα χέρια
Οι όροι «έκζεμα» και «δερματίτιδα» σημαίνουν το ίδιο: φλεγμονή του δέρματος που το κάνει ξηρό, ερεθισμένο και κνησμώδες. Στα χέρια η φλεγμονή περνά από φάσεις. Στην οξεία φάση εμφανίζονται κόκκινες κηλίδες, βλατίδες και πλάκες, οίδημα, φυσαλίδες που σπάνε και αφήνουν υγρό, εφελκίδες και ρωγμές. Στη χρόνια φάση κυριαρχούν η ξηρότητα, τα λέπια και η λειχηνοποίηση, δηλαδή η πάχυνση του δέρματος με τονισμένες γραμμές. Πολλοί ασθενείς ζουν ανάμεσα στα δύο: περίοδοι ηρεμίας και αναζωπυρώσεις που κρατούν εβδομάδες.
Το έκζεμα στα χέρια εμφανίζεται σε κάθε ηλικία, ακόμη και στην παιδική, αλλά είναι συχνότερο σε νεαρές ενήλικες γυναίκες και σε όσους είχαν ατοπική δερματίτιδα ως παιδιά. Κατά την Εθνική Ένωση Εκζέματος των ΗΠΑ, περίπου το 14,5% των ανθρώπων παγκοσμίως θα το αντιμετωπίσει κάποια στιγμή, συμπεριλαμβανομένου του 10% των εφήβων 16–19 ετών και του 1–4% των παιδιών σχολικής ηλικίας. Είναι η συχνότερη επαγγελματική δερματική νόσος και μια συνηθισμένη αιτία χαμένων ημερών εργασίας.
Οι τύποι του εκζέματος στα χέρια και πώς τους αναγνωρίζετε
Ερεθιστική δερματίτιδα εξ επαφής
Είναι ο συχνότερος τύπος. Το νερό, τα σαπούνια, τα απορρυπαντικά, οι διαλύτες, τα οξέα και τα αλκάλια, το κρύο, η ζέστη, η τριβή και οι σκόνες αφαιρούν τα λιπίδια από την κεράτινη στιβάδα και χαλούν τον φραγμό του δέρματος. Το νερό χάνεται από το δέρμα, η φλεγμονή ξεκινά και ο φραγμός χαλάει ακόμη περισσότερο. Ξεκινά συνήθως από τις μεσοδακτύλιες πτυχές και επεκτείνεται στα δάχτυλα, στη ράχη των χεριών και στους καρπούς, ενώ συχνά δεν αγγίζει τις παλάμες. Υπάρχει και η οξεία μορφή, από ένα ισχυρό ερεθιστικό (π.χ. οξύ ή καυστικό καθαριστικό). Περισσότερα για τον μηχανισμό θα βρείτε στο άρθρο για τη δερματίτιδα εξ επαφής.
Αλλεργική δερματίτιδα εξ επαφής
Εδώ το ανοσοποιητικό «μαθαίνει» μια ουσία και αντιδρά σε κάθε νέα επαφή, με αντίδραση επιβραδυνόμενου τύπου που εμφανίζεται ώρες έως ημέρες αργότερα. Τα συχνότερα αλλεργιογόνα στα χέρια είναι το νικέλιο, τα αρώματα, τα συντηρητικά των καλλυντικών, οι επιταχυντές βουλκανισμού του ελαστικού (καουτσούκ) και το χρώμιο στα γάντια, καθώς και η βαφή μαλλιών. Ενδείξεις αλλεργίας: εξάρσεις που ακολουθούν μια συγκεκριμένη εργασία ή χώρο, ασύμμετρη κατανομή και σαφές όριο στο εξάνθημα, π.χ. ακριβώς στο ύψος όπου τελειώνει το γάντι. Συχνό παράδειγμα είναι το έκζεμα κάτω από ένα δαχτυλίδι: το σαπούνι και τα καθαριστικά παγιδεύονται από κάτω και ερεθίζουν το δέρμα, και αν επιπλέον το μέταλλο περιέχει νικέλιο, μπορεί να αναπτυχθεί και αλλεργία.
Ατοπικό έκζεμα των χεριών
Σε άτομα με ατοπική προδιάθεση ο φραγμός του δέρματος είναι εκ γενετής πιο αδύναμος (συχνά λόγω ελλιπούς πρωτεΐνης φιλαγγρίνης), οπότε χάνει νερό και αφήνει ερεθιστικά και αλλεργιογόνα να περάσουν. Το έκζεμα προσβάλλει κυρίως τη ράχη των χεριών και τους καρπούς, σε νομισματοειδή ή φυσαλιδώδη μορφή, και συνήθως υπάρχουν σημάδια ατοπίας αλλού, όπως στις κάμψεις των αγκώνων και των γονάτων.
Δυσιδρωσικό έκζεμα (πομφόλυγα)
Μικρές, βαθιές, πολύ κνησμώδεις φυσαλίδες στο χρώμα του δέρματος εμφανίζονται ξαφνικά στις παλάμες και στα πλάγια των δαχτύλων, συχνά και στα πέλματα. Η εφίδρωση, η ζέστη και το άγχος το επιδεινώνουν, ενώ κάθε έξαρση κρατά συνήθως 2–3 εβδομάδες και τελειώνει με ξεφλούδισμα. Έχει δικό του άρθρο: δυσιδρωσικό έκζεμα.
Υπερκερατωσικό έκζεμα των παλαμών
Χρόνια, ξηρή, παχιά πλάκα στην παλάμη με βαθιές ρωγμές και λίγη κοκκινίλα. Μοιάζει με την ψωρίαση των παλαμών, αλλά είναι λιγότερο κόκκινο και χωρίς τόσο σαφή όρια. Είναι από τις μορφές που δύσκολα ανταποκρίνονται στην απλή φροντίδα.
Έκζεμα στα ακροδάχτυλα και νομισματοειδές έκζεμα
Το έκζεμα των ακροδαχτύλων περιορίζεται σε ένα ή λίγα δάχτυλα: το δέρμα στην άκρη ξεραίνεται, γυαλίζει, σκάει και πονά. Το νομισματοειδές έκζεμα σχηματίζει στρογγυλές, καλά οριοθετημένες πλάκες στη ράχη των χεριών και των δαχτύλων.
Επαγγελματικό έκζεμα
Όταν η δουλειά προκαλεί ή επιδεινώνει το έκζεμα, μιλάμε για επαγγελματική δερματίτιδα. Συχνότερα πλήττονται όσοι έχουν «υγρή εργασία» ή επαφή με χημικά: καθαριστές, μάγειρες και εργαζόμενοι στην εστίαση, κομμωτές, νοσηλευτές και γιατροί, μεταλλουργοί, οικοδόμοι, ελαιοχρωματιστές, μηχανικοί αυτοκινήτων, ανθοπώλες και όσοι ασχολούνται με το νοικοκυριό. Ο κύριος ένοχος είναι ο επαναλαμβανόμενος ερεθισμός, αλλά συχνά προστίθεται και αλλεργία, π.χ. σε γάντια ή βαφές.



Πηγή φωτογραφίας (ράχη χεριών): James Heilman, MD, CC BY-SA 4.0, via Wikimedia Commons.
Αίτια και παράγοντες κινδύνου
Σχεδόν ποτέ δεν φταίει ένας μόνο παράγοντας. Το έκζεμα στα χέρια προκύπτει από συνδυασμό τριών πραγμάτων: μιας προδιάθεσης (γενετική ή άγνωστη αιτία), του ερεθισμού από το περιβάλλον και, σε ορισμένους, μιας αλλεργικής αντίδρασης. Ό,τι ερεθίζει το δέρμα μπορεί να το πυροδοτήσει, ακόμη και το νερό όταν τα χέρια βρέχονται πολλές φορές τη μέρα. Οι εκλυτικοί παράγοντες που βλέπουμε συχνότερα:
- Υγρή εργασία και συχνό πλύσιμο: νερό, σαπούνια, απορρυπαντικά, αντισηπτικά, διαλύτες, τσιμέντο, ακρυλικά νυχιών.
- Αλλεργιογόνα: νικέλιο σε δαχτυλίδια και εργαλεία, αρώματα, συντηρητικά, λάτεξ και άλλα υλικά γαντιών, φυτά, βαφές.
- Τρόφιμα: το ξεφλούδισμα εσπεριδοειδών, κρεμμυδιού, σκόρδου και καυτερής πιπεριάς με γυμνά χέρια ερεθίζει το δέρμα. Σε όσους εργάζονται στην εστίαση υπάρχει και η πρωτεϊνική δερματίτιδα εξ επαφής, μια μικτή αντίδραση από το ωμό κρέας.
- Κλίμα: κρύο, χαμηλή υγρασία και αλλαγές εποχής ξηραίνουν το δέρμα. Αντίθετα, η ζέστη και η εφίδρωση μέσα στα γάντια επιδεινώνουν το δυσιδρωσικό έκζεμα.
- Στρες και κόπωση: δεν προκαλούν το έκζεμα, αλλά οι εξάρσεις συχνά συμπίπτουν με περιόδους παρατεταμένης πίεσης.
- Ατοπία: ιστορικό ατοπικής δερματίτιδας, άσθματος ή αλλεργικής ρινίτιδας αυξάνει τον κίνδυνο, γι’ αυτό και όσοι το έχουν αξίζει να το λάβουν υπόψη όταν επιλέγουν επάγγελμα.
Συμπτώματα
Το πρώτο σημάδι είναι συνήθως η ξηρότητα και το σκάσιμο, που εύκολα περνά για «απλή ξηροδερμία». Στη συνέχεια εμφανίζονται:
- κόκκινες (ή σκουρόχρωμες, σε πιο σκούρο δέρμα) πλάκες που τρώνε ή καίνε·
- λέπια και ξεφλούδισμα, ιδίως στα δάχτυλα και στις μεσοδακτύλιες πτυχές·
- μικρές φυσαλίδες με έντονο κνησμό, μόνες ή σε ομάδες που ενώνονται·
- βαθιές, επώδυνες ρωγμές που μπορεί να ματώνουν·
- υγρό που τρέχει, εφελκίδες, πύον και πόνος όταν προστεθεί μικροβιακή λοίμωξη·
- πάχυνση του δέρματος και πρήξιμο των δαχτύλων στις εξάρσεις, καθώς και παραμόρφωση των νυχιών όταν προσβάλλονται τα ακροδάχτυλα.
Πώς ξεχωρίζει από την ξηροδερμία; Αν τα χέρια παραμένουν ξηρά, τραχιά και επώδυνα παρότι ενυδατώνετε πολλές φορές τη μέρα, κατά πάσα πιθανότητα δεν πρόκειται για ξηροδερμία αλλά για έκζεμα, που χρειάζεται κάτι παραπάνω από ενυδατική. Όταν το έκζεμα είναι σοβαρό για μήνες, ακόμη και το κούμπωμα ενός πουκαμίσου, το κράτημα του στιλό ή η πληκτρολόγηση γίνονται επώδυνα.
Έκζεμα στα πόδια: ισχύουν τα ίδια;
Πολλοί ψάχνουν «έκζεμα στα πόδια» ή «στα δάχτυλα των ποδιών». Το δυσιδρωσικό έκζεμα προσβάλλει συχνά και τα πέλματα και τα πλάγια των δαχτύλων των ποδιών, και η φροντίδα είναι η ίδια: λιγότερη υγρασία, λιγότερος ιδρώτας, ενυδάτωση και αντιφλεγμονώδης αγωγή από τον γιατρό. Δύο όμως καταστάσεις μπερδεύονται συχνά με έκζεμα στα πόδια και θέλουν διαφορετική αντιμετώπιση: η μυκητίαση των ποδιών, που συνήθως ξεκινά ανάμεσα στα δάχτυλα και ξεφλουδίζει στην περιφέρεια, και η υποστατική δερματίτιδα στις κνήμες, που οφείλεται στις φλέβες. Ένα ξέσμα για μύκητες από τον δερματολόγο λύνει την απορία.
Επιπλοκές
Το σκασμένο δέρμα είναι ανοιχτή πόρτα για μικρόβια. Η επιμόλυνση από σταφυλόκοκκο ή στρεπτόκοκκο προκαλεί φλύκταινες, κίτρινες εφελκίδες, πόνο και, σπάνια, πρήξιμο ολόκληρου του άκρου. Το έκζεμα στα ακροδάχτυλα μπορεί να παραμορφώσει τα νύχια, ενώ αν δεν ελεγχθεί, εξαπλώνεται στους πήχεις και στα πόδια. Υπάρχει και το κόστος της καθημερινότητας: πόνος στις δουλειές του σπιτιού, άδειες από την εργασία και, σε σοβαρές επαγγελματικές μορφές, αλλαγή αντικειμένου.
Πότε να δείτε δερματολόγο
- Τα χέρια παραμένουν ξηρά, σκασμένα ή επώδυνα παρά την καθημερινή ενυδάτωση.
- Έχετε ρωγμές που ματώνουν, φυσαλίδες ή έντονη φαγούρα που χαλά τον ύπνο.
- Υπάρχουν σημάδια λοίμωξης: πύον, κίτρινες κρούστες, ερυθρότητα που απλώνεται, πυρετός. Αυτό θέλει εξέταση την ίδια μέρα.
- Οι εξάρσεις επανέρχονται με τη δουλειά ή με συγκεκριμένα προϊόντα (πρέπει να διερευνηθεί πιθανή αλλεργία).
- Πρόκειται για παιδί ή για άτομο με ατοπία, διαβήτη ή εξασθενημένο ανοσοποιητικό.
Στην online δερματολογική εκτίμηση της iDerma στείλτε καθαρές φωτογραφίες των παλαμών και της ράχης των χεριών με φυσικό φως, από κοντά και από μακριά, και περιγράψτε το επάγγελμά σας, τα προϊόντα και τα γάντια που χρησιμοποιείτε και πότε ξεκίνησε. Με αυτά ο δερματολόγος μπορεί συνήθως να ξεχωρίσει τον τύπο, να προτείνει σχέδιο θεραπείας και να κρίνει αν χρειάζονται επιδερμιδικές δοκιμασίες επαφής.
Διάγνωση
Η διάγνωση του εκζέματος είναι συνήθως εύκολη από το ιστορικό και την εξέταση: πορεία (οξεία, υποτροπιάζουσα ή χρόνια), προηγούμενες δερματοπάθειες, έκζεμα σε άλλα σημεία, επάγγελμα και χόμπι. Το δύσκολο είναι η αιτία, γιατί συχνά είναι πολλαπλή. Για χρόνιο ή υποτροπιάζον έκζεμα ο δερματολόγος συνιστά επιδερμιδικές δοκιμασίες επαφής (patch tests): μικρές ποσότητες συνηθισμένων αλλεργιογόνων κολλιούνται στην πλάτη και διαβάζονται μετά από μερικές ημέρες. Ένα ξέσμα για μύκητες, και σπανιότερα μια μικρή βιοψία, αποκλείουν άλλες αιτίες φλεγμονής.
| Πάθηση | Πώς ξεχωρίζει από το έκζεμα των χεριών |
|---|---|
| Μυκητίαση των χεριών (tinea manuum) | Συνήθως στο ένα μόνο χέρι, με λεπτά λέπια στην περιφέρεια και ξηρή παλάμη. Συχνά συνυπάρχει μυκητίαση στα πόδια. Θετικό ξέσμα. |
| Ψωρίαση | Συμμετρικές, καλά οριοθετημένες, έντονα κόκκινες πλάκες με αργυρόλευκα λέπια, συχνά με αλλαγές στα νύχια και πλάκες σε αγκώνες ή γόνατα. |
| Κνίδωση εξ επαφής | Π.χ. από γάντια λάτεξ: κοκκινίλα, φαγούρα και πρήξιμο μέσα σε λίγα λεπτά, που υποχωρούν μέσα σε μία ώρα. Δείτε και την οξεία κνίδωση. |
| Ψώρα | Έντονη φαγούρα κυρίως τη νύχτα, μικρές γραμμές (στοές) ανάμεσα στα δάχτυλα και στους καρπούς, συχνά και σε άλλα μέλη του σπιτιού. Περισσότερα στο άρθρο για την ψώρα. |
| Πρωτεϊνική δερματίτιδα εξ επαφής | Σε όσους εργάζονται στην εστίαση: συνδυασμός κνίδωσης και εκζέματος λίγο μετά την επαφή με ωμό κρέας. |
Θεραπεία
Η θεραπεία έχει δύο σκέλη που δεν δουλεύουν το ένα χωρίς το άλλο: να σταματήσει ο ερεθισμός και να καταπραϋνθεί η φλεγμονή. Όσο συνεχίζεται η επαφή με το ερεθιστικό ή το αλλεργιογόνο, καμία κρέμα δεν αρκεί.
1. Προστασία και αποκατάσταση του φραγμού
- Ελαχιστοποιήστε την επαφή με ερεθιστικά, ακόμη και με νερό. Πλένετε τα χέρια με καθαριστικό χωρίς σαπούνι ή με το ίδιο το μαλακτικό, ξεπλένετε καλά και στεγνώνετε πλήρως, ιδίως ανάμεσα στα δάχτυλα. Οι κρέμες καθαρισμού δεν σκοτώνουν μικρόβια· όταν χρειάζεται αντισηψία, χρησιμοποιήστε σαπούνι ή αντισηπτικό και αμέσως μετά μαλακτικό.
- Απλώνετε παχύρρευστο μαλακτικό πριν από τη δουλειά ή το σχολείο και μετά από κάθε πλύσιμο ή όταν νιώθετε το δέρμα να στεγνώνει. Σε περίοδο έξαρσης αυτό μπορεί να σημαίνει 10–20 φορές τη μέρα. Το βράδυ προτιμήστε αλοιφή και φορέστε βαμβακερά γάντια.
- Αποφύγετε εντελώς τα αλλεργιογόνα που εντόπισαν οι επιδερμιδικές δοκιμασίες.
- Φορέστε γάντια κατάλληλα για την εργασία. Τα γάντια βινυλίου ή νιτριλίου (χωρίς πούδρα) προκαλούν σπανιότερα αλλεργία από το καουτσούκ. Πρέπει να είναι καθαρά και χωρίς τρύπες, να μη φοριούνται πολλή ώρα, γιατί ο ιδρώτας από κάτω επιδεινώνει το έκζεμα, και να συνδυάζονται με βαμβακερά εσωτερικά γάντια. Για στεγνές, σκονισμένες δουλειές αρκούν τα βαμβακερά.
2. Αγωγή που δίνει ο δερματολόγος
- Τοπική αντιφλεγμονώδης αγωγή για το δέρμα (όχι τα τζελ για τους πόνους): είναι η βάση της θεραπείας. Στις παλάμες, όπου το δέρμα είναι πολύ παχύ, χρειάζεται ισχυρότερο σκεύασμα από ό,τι στη ράχη των χεριών. Η κρέμα ταιριάζει στις φυσαλιδώδεις μορφές και η αλοιφή στις χρόνιες, ξηρές. Εφαρμόζεται μία έως δύο φορές τη μέρα για λίγες εβδομάδες και μετά αραιώνεται. Όταν δεν αρκεί, ο γιατρός μπορεί να συστήσει για λίγο κλειστή επίδεση, που ενισχύει τη δράση.
- Ανοσοτροποποιητικές κρέμες: μια διαφορετική κατηγορία τοπικής αγωγής, που χρησιμοποιείται για να περιοριστεί η ανάγκη για τα παραπάνω σκευάσματα στη μακροχρόνια συντήρηση.
- Νεότερες θεραπείες: σε ορισμένες χώρες έχει εγκριθεί για το χρόνιο έκζεμα των χεριών μια κρέμα που αναστέλλει συγκεκριμένα σήματα της φλεγμονής (κατηγορία αναστολέων JAK), όπως και μια από του στόματος αγωγή της κατηγορίας των ρετινοειδών για σοβαρές, ανθεκτικές μορφές. Τις συζητάτε με τον δερματολόγο σας· δεν είναι για αυτοθεραπεία.
- Φωτοθεραπεία χεριών: ειδικές συσκευές υπεριώδους ακτινοβολίας, 2–3 φορές την εβδομάδα σε δερματολογικό τμήμα, για επίμονες μορφές.
- Σοβαρές εξάρσεις και ανθεκτικό έκζεμα: μια σύντομη από του στόματος αντιφλεγμονώδης αγωγή 2–4 εβδομάδων ή, σε χρόνιες ανθεκτικές περιπτώσεις, αγωγές που ρυθμίζουν το ανοσοποιητικό, πάντα με παρακολούθηση από ειδικό.
- Επιμόλυνση: όταν υπάρχει πύον ή κίτρινες εφελκίδες, χρειάζεται αντιβιοτική αγωγή από τον γιατρό.
Στο επαγγελματικό έκζεμα λίγες μέρες μακριά από τη δουλειά βοηθούν να ηρεμήσει το δέρμα· σε σοβαρές μορφές μπορεί να χρειαστούν εβδομάδες. Οι δερματολόγοι έχουν στρατηγικές ώστε να συνεχίσετε να εργάζεστε αποφεύγοντας το αίτιο, π.χ. σωστή τεχνική στον τρόπο που φοράτε και βγάζετε τα γάντια και αλλαγή τους κάθε μέρα αντί για κάθε μήνα. Με συνεπή φροντίδα και θεραπεία, το έκζεμα στα χέρια συνήθως υποχωρεί πλήρως.
Φροντίδα στο σπίτι και πρόληψη
- Νερό χλιαρό, όχι ζεστό. Στεγνώστε με απαλή πετσέτα, ταμποναριστά, όχι με τραχύ χαρτί.
- Μην πλένετε τα χέρια με σαπούνι φορώντας δαχτυλίδι και μην κάνετε δουλειές του σπιτιού με δαχτυλίδια, ακόμη κι όταν το έκζεμα έχει υποχωρήσει.
- Για το πλύσιμο των πιάτων φορέστε γάντια με βαμβακερή επένδυση και, αν μπορείτε, χρησιμοποιήστε πλυντήριο πιάτων. Αποφύγετε την άμεση επαφή με απορρυπαντικά, καθαριστικά, διαλύτες και καθαριστικά λεκέδων.
- Ξεφλουδίζετε εσπεριδοειδή, κρεμμύδι, σκόρδο και πιπεριές με γάντια. Αν τα πιάσατε με γυμνά χέρια, πλυθείτε αμέσως και βάλτε μαλακτικό.
- Μετά από τυχαία επαφή με ερεθιστικό ή αλλεργιογόνο, ξεπλύνετε με χλιαρό νερό και απλώστε μαλακτικό το συντομότερο.
- Προτιμήστε προϊόντα χωρίς άρωμα και χωρίς περιττά συντηρητικά και ελέγχετε τα συστατικά.
- Στη δουλειά ζητήστε τα σωστά προστατευτικά γάντια. Οι «κρέμες φραγμού» δεν αντικαθιστούν τα γάντια.
- Αν έχετε ιστορικό εκζέματος στα χέρια, σκεφτείτε το πριν επιλέξετε επάγγελμα με υγρή εργασία ή χημικά.
Το έκζεμα στα χέρια δεν είναι μεταδοτικό και με σωστή διαχείριση συνήθως υποχωρεί πλήρως, αν και σε όσους έχουν ατοπία ή δυσιδρωσική μορφή τείνει να επανέρχεται. Το σημαντικότερο είναι να μάθετε τον δικό σας εκλυτικό παράγοντα και να κρατήσετε τον φραγμό του δέρματος ακέραιο. Αν τα χέρια σας δεν ηρεμούν με τη φροντίδα που περιγράφουμε, ένας δερματολόγος της iDerma μπορεί να εκτιμήσει την εικόνα από φωτογραφίες και να σας δώσει σχέδιο θεραπείας, συνήθως μέσα στην ίδια μέρα.






