Το πολύμορφο ερύθημα είναι μια οξεία αντίδραση του ανοσοποιητικού που εκδηλώνεται στο δέρμα και, σε ορισμένες περιπτώσεις, στους βλεννογόνους, με χαρακτηριστικές στρογγυλές βλάβες που θυμίζουν στόχο: σκούρο κέντρο, πιο ανοιχτόχρωμος δακτύλιος γύρω του και κόκκινη περιφέρεια. Σε 9 στις 10 περιπτώσεις πυροδοτείται από λοίμωξη, συνήθως από τον ιό του απλού έρπητα, τον ίδιο που προκαλεί τον επιχείλιο έρπητα. Το εξάνθημα εμφανίζεται ξαφνικά, ξεκινά από τα χέρια και τα πόδια και υποχωρεί μόνο του μέσα σε 2–4 εβδομάδες χωρίς να αφήνει ουλές. Παρότι η εικόνα του τρομάζει, είναι διαφορετική πάθηση από το σύνδρομο Stevens-Johnson· τη διάκριση αυτή πρέπει να την κάνει γιατρός.
Τι είναι το πολύμορφο ερύθημα
Πρόκειται για αντίδραση υπερευαισθησίας επιβραδυνόμενου τύπου (τύπου IV): Τ-λεμφοκύτταρα αναγνωρίζουν θραύσματα του ιού ή άλλου παράγοντα μέσα στα κύτταρα της επιδερμίδας και προκαλούν φλεγμονή γύρω τους. Το αποτέλεσμα είναι οι ομόκεντροι δακτύλιοι. Το ερύθημα λέγεται «πολύμορφο» επειδή στο ίδιο άτομο συνυπάρχουν κηλίδες, βλατίδες, πλάκες και φυσαλίδες.
Διακρίνονται δύο μορφές:
- Ήπια (ελάσσων) μορφή: προσβάλλεται μόνο το δέρμα ή ελάχιστα και οι βλεννογόνοι. Είναι η συνηθέστερη.
- Βαριά (μείζων) μορφή: εκτός από το δέρμα προσβάλλονται σημαντικά ένας ή περισσότεροι βλεννογόνοι, συνήθως το στόμα, σπανιότερα τα γεννητικά όργανα ή τα μάτια, με επώδυνες διαβρώσεις που δυσκολεύουν τη λήψη τροφής και υγρών.
Προσβάλλει λιγότερο από το 1% του πληθυσμού, συχνότερα νέους ενήλικες 20–40 ετών και λίγο συχνότερα άνδρες, εμφανίζεται όμως και σε παιδιά. Υπάρχει γενετική προδιάθεση: ορισμένα αντιγόνα ιστοσυμβατότητας (HLA) είναι συχνότερα σε όσους εμφανίζουν πολύμορφο ερύθημα μετά από έρπητα.



Πηγή φωτογραφιών: James Heilman, MD, Alborz Fallah και Grook Da Oger, CC BY-SA 3.0, μέσω Wikimedia Commons.
Πολύμορφο ερύθημα ή σύνδρομο Stevens-Johnson;
Παλαιότερα θεωρούνταν βαθμίδες της ίδιας νόσου. Σήμερα είναι σαφές ότι πρόκειται για διαφορετικές παθήσεις, με διαφορετική αιτία και πρόγνωση:
| Πολύμορφο ερύθημα | Σύνδρομο Stevens-Johnson / τοξική επιδερμική νεκρόλυση | |
|---|---|---|
| Συνήθης αιτία | Λοίμωξη, κυρίως απλός έρπης | Στη μεγάλη πλειονότητα των περιπτώσεων ένα σκεύασμα που άρχισε να λαμβάνεται τις προηγούμενες εβδομάδες· σπανιότερα λοίμωξη |
| Βλάβες | Τυπικοί στόχοι με τρεις ζώνες, ελαφρώς επηρμένοι, με σαφή όρια | Επίπεδες, ακανόνιστες σκούρες ή πορφυρές κηλίδες και άτυποι στόχοι που συρρέουν |
| Κατανομή | Ξεκινά από τα άκρα (χέρια, πόδια) και το πρόσωπο, συμμετρικά | Ξεκινά από τον κορμό και επεκτείνεται στο πρόσωπο και στα άκρα μέσα σε ώρες έως ημέρες |
| Δέρμα | Δεν αποκολλάται | Χαλαρές πομφόλυγες (μεγάλες φουσκάλες) και αποκόλληση της επιδερμίδας σε φύλλα· το δέρμα ξεκολλά με ήπιο τρίψιμο |
| Γενική κατάσταση | Συνήθως καλή, το πολύ ήπιος πυρετός | Προηγούνται για λίγες ημέρες πυρετός πάνω από 39 °C, πονόλαιμος, βήχας και κόκκινα μάτια· ακολουθούν πόνος στο δέρμα και βαριά κατάσταση· χρειάζεται νοσηλεία |
Αν δείτε φουσκάλες που απλώνονται γρήγορα, δέρμα που ξεφλουδίζει σε φύλλα, έντονο πόνο στο δέρμα ή υψηλό πυρετό με βαριά κατάσταση, πηγαίνετε αμέσως στα επείγοντα.
Αίτια και παράγοντες κινδύνου
- Ιός του απλού έρπητα (HSV-1, σπανιότερα HSV-2): η συχνότερη αιτία. Το εξάνθημα εμφανίζεται συνήθως περίπου 10 ημέρες μετά από έξαρση επιχείλιου έρπητα, κάποιες φορές και χωρίς να έχει γίνει αντιληπτή φυσαλίδα στα χείλη.
- Άλλες λοιμώξεις: κυτταρομεγαλοϊός, ιός Epstein-Barr (λοιμώδης μονοπυρήνωση), ιοί της γρίπης, SARS-CoV-2, κολπική καντιντίαση. Το εξάνθημα με έντονη προσβολή των βλεννογόνων μετά από λοίμωξη του αναπνευστικού (συνήθως από μυκόπλασμα) θεωρείται πλέον ξεχωριστή οντότητα (RIME) και αφορά κυρίως παιδιά και εφήβους.
- Σκευάσματα: σπανιότερη αιτία. Ενοχοποιούνται ορισμένα αντιβιοτικά, αντιεπιληπτικά και αντιφλεγμονώδη παυσίπονα. Μη διακόπτετε μόνοι σας μια αγωγή· το αποφασίζει ο γιατρός, αφού ζυγίσει όφελος και κίνδυνο.
- Εμβολιασμοί: σπάνια αιτία στους ενήλικες, η συχνότερη όμως στα βρέφη.
- Νοσήματα που συνδέονται με επίμονες μορφές: φλεγμονώδης νόσος του εντέρου, ηπατίτιδα C, λευχαιμία, λέμφωμα και, σπάνια, συμπαγείς όγκοι.
Σε αρκετές περιπτώσεις η αιτία δεν βρίσκεται ποτέ. Τις υποτροπές ευνοούν ο συχνός επιχείλιος έρπης και ό,τι τον ξυπνά: έντονη έκθεση στον ήλιο, ιώσεις με πυρετό, στρες, κόπωση, έλλειψη ύπνου, η περίοδος στις γυναίκες.
Συμπτώματα
Το εξάνθημα εγκαθίσταται μέσα σε λίγες ημέρες, συχνά συμμετρικά· κάθε βλάβη αλλάζει μορφή μέσα σε 3–5 ημέρες και νέες βλάβες μπορεί να προστίθενται στο διάστημα αυτό.
Στο δέρμα:
- Ξεκινά με στρογγυλές, ροζ ή κόκκινες κηλίδες και βλατίδες, που μέσα σε λίγες ημέρες παίρνουν τη μορφή στόχου, με σκούρο κέντρο (ενίοτε μωβ ή με φυσαλίδα), ανοιχτόχρωμο οιδηματώδη δακτύλιο και κόκκινο περιφερικό όριο.
- Οι βλάβες έχουν διάμετρο συνήθως έως 3 εκ. και σαφή όρια. Δίπλα στους τυπικούς στόχους υπάρχουν συχνά και άτυποι, με δύο μόνο ζώνες ή ασαφή όρια.
- Εμφανίζονται πρώτα στη ράχη των χεριών, στις παλάμες, στα πέλματα, στους πήχεις, στους αγκώνες και στα γόνατα και μπορεί να απλωθούν προς τον κορμό και το πρόσωπο.
- Μπορεί να προκαλούν φαγούρα, κάψιμο ή αίσθημα τάσης. Σε βαριές περιπτώσεις υπάρχουν εκατοντάδες βλάβες σε διαφορετικά στάδια.
Στους βλεννογόνους (κυρίως στη βαριά μορφή· μπορεί να προηγηθούν ή να ακολουθήσουν το εξάνθημα):
- Στόμα και χείλη: φυσαλίδες που σπάνε και αφήνουν επώδυνες διαβρώσεις με λευκωπή επίστρωση, αιμορραγικές εφελκίδες (κρούστες) στα χείλη, δυσκολία στη λήψη τροφής και υγρών και στο βούρτσισμα των δοντιών.
- Μάτια: ερυθρότητα, δάκρυσμα, αίσθημα ξένου σώματος, φωτοφοβία. Χρειάζεται οφθαλμολογική εκτίμηση την ίδια ημέρα.
- Γεννητικά όργανα και ουρήθρα: επώδυνες διαβρώσεις, τσούξιμο στην ούρηση.
Γενικά συμπτώματα: ήπιος πυρετός, κόπωση, μυαλγίες, πονόλαιμος. Συχνά αντιστοιχούν στη λοίμωξη που προηγήθηκε και όχι στο ίδιο το εξάνθημα.
Πότε να επισκεφθείτε γιατρό
Αμέσως στα επείγοντα ή καλέστε το 166 αν:
- το εξάνθημα απλώνεται γρήγορα, εμφανίζονται πομφόλυγες (μεγάλες φουσκάλες) ή το δέρμα αποκολλάται·
- τα χείλη, η γλώσσα ή ο λαιμός πρήζονται, δυσκολεύεστε να αναπνεύσετε ή να καταπιείτε·
- έχετε υψηλό πυρετό με βαριά γενική κατάσταση ή σύγχυση·
- τα μάτια πονούν, κοκκινίζουν έντονα ή θολώνει η όρασή σας (οφθαλμίατρος την ίδια ημέρα).
Την ίδια ή την επόμενη ημέρα, αν το εξάνθημα συνοδεύεται από πληγές στο στόμα ή στα γεννητικά όργανα, αν δυσκολεύεστε να φάτε ή να ουρήσετε, αν έχετε πυρετό ή αν οι βλάβες εμφανίστηκαν λίγες ημέρες έως εβδομάδες μετά την έναρξη νέας αγωγής.
Μέσα στις επόμενες ημέρες, για κάθε πρώτο επεισόδιο με βλάβες-στόχους χωρίς τα παραπάνω σημεία, και πάντα όταν το πολύμορφο ερύθημα επανέρχεται, γιατί οι υποτροπές έχουν θεραπεία. Την τυπική ήπια μορφή ο δερματολόγος την αναγνωρίζει και από φωτογραφίες, γι’ αυτό μια online δερματολογική εκτίμηση αρκεί συχνά για μια πρώτη γνώμη και οδηγίες φροντίδας. Τα σημεία συναγερμού εξετάζονται διά ζώσης.
Διάγνωση
Η διάγνωση βασίζεται στο ιστορικό και στην κλινική εξέταση: πώς εξελίχθηκαν οι βλάβες, πού βρίσκονται, αν προσβλήθηκαν οι βλεννογόνοι, τι προηγήθηκε (επιχείλιος έρπης, λοίμωξη, νέο σκεύασμα, εμβόλιο). Εξετάσεις χρειάζονται όταν υπάρχει αμφιβολία ή η εικόνα είναι βαριά:
- γενική αίματος, δείκτες φλεγμονής, ηπατικός έλεγχος·
- έλεγχος για τη λοίμωξη που υποπτεύεται ο γιατρός· σε κάθε υποτροπιάζον πολύμορφο ερύθημα ελέγχεται ο ιός του απλού έρπητα, και με δείγμα από τις βλάβες·
- ακτινογραφία θώρακος όταν υπάρχει βήχας ή υποψία λοίμωξης του αναπνευστικού·
- βιοψία δέρματος με ιστολογική εξέταση και άμεσο ανοσοφθορισμό στις άτυπες ή επίμονες μορφές, κυρίως για να αποκλειστούν τα αυτοάνοσα πομφολυγώδη νοσήματα·
- στις επίμονες μορφές χωρίς εμφανή αιτία, έλεγχος για υποκείμενο νόσημα.
Με τι μπορεί να μπερδευτεί
| Πάθηση | Πώς ξεχωρίζει |
|---|---|
| Κνίδωση (ουρτικάρια) | Οι πομφοί μετακινούνται και καθένας σβήνει μέσα σε 24 ώρες· οι στόχοι του πολύμορφου ερυθήματος μένουν στη θέση τους για μία εβδομάδα και πλέον. Η κνίδωση εκ ψύχους εμφανίζεται μόνο μετά από επαφή με κρύο. |
| Σύνδρομο Stevens-Johnson | Σκεύασμα ως αιτία, κηλίδες στον κορμό, αποκόλληση δέρματος, βαριά γενική κατάσταση (βλ. πίνακα παραπάνω). |
| Σταθερό εξάνθημα από σκεύασμα | Μία ή λίγες στρογγυλές σκούρες πλάκες που επανεμφανίζονται στο ίδιο ακριβώς σημείο κάθε φορά που λαμβάνεται το υπεύθυνο σκεύασμα. |
| Ιογενή εξανθήματα | Μικρές κηλίδες χωρίς δομή στόχου, συνήθως με έντονα συμπτώματα λοίμωξης. |
| Πολύμορφο εξάνθημα εκ φωτός | Μόνο στις εκτεθειμένες στον ήλιο περιοχές, ώρες έως ημέρες μετά την πρώτη έντονη έκθεση της χρονιάς. |
| Δερματίτιδα εξ επαφής | Φαγούρα, μικρές φυσαλίδες και ξεφλούδισμα ακριβώς στο σημείο επαφής με το υπεύθυνο υλικό, χωρίς δομή στόχου. |
| Πομφολυγώδες πεμφιγοειδές | Μεγάλες τεταμένες πομφόλυγες, συνήθως σε ηλικιωμένους, με χρόνια πορεία· η βιοψία ξεκαθαρίζει. |
Θεραπεία
Το πολύμορφο ερύθημα υποχωρεί μόνο του μέσα σε 2–4 εβδομάδες, έως 6 στις βαριές μορφές. Η αντιμετώπιση έχει τρεις στόχους: να ανακουφίσει, να θεραπεύσει την αιτία και να αποτρέψει τις υποτροπές.
Ήπια μορφή:
- Δροσερές κομπρέσες και ενυδατικές κρέμες για τη φαγούρα και το κάψιμο.
- Για εντονότερη φαγούρα ο γιατρός μπορεί να χορηγήσει για λίγες ημέρες μια κρέμα που καταστέλλει τη φλεγμονή του δέρματος (όχι τα αντιφλεγμονώδη παυσίπονα) ή ένα αντιισταμινικό από το στόμα.
- Για τις πληγές στο στόμα: αντισηπτικά ή ήπια αναισθητικά στοματικά διαλύματα που συστήνει ο γιατρός, μαλακό και όχι ζεστό φαγητό, αποφυγή ξινών και καυτερών, απαλό βούρτσισμα.
- Για τα γεννητικά όργανα: απαλή υγιεινή με νερό, προστατευτικές αλοιφές κατά της τριβής.
Αντιμετώπιση της αιτίας:
- Λοίμωξη: αντιμετωπίζεται όπως ορίζουν οι οδηγίες για τη συγκεκριμένη λοίμωξη. Η αντιιική αγωγή που ξεκινά όταν το εξάνθημα έχει ήδη εμφανιστεί δεν αλλάζει ουσιαστικά την πορεία ενός μεμονωμένου επεισοδίου.
- Αγωγή: το ύποπτο σκεύασμα διακόπτεται σε συνεννόηση με τον γιατρό και καταγράφεται ως υπεύθυνο, ώστε να αποφεύγεται στο μέλλον.
Βαριά μορφή: όταν οι διαβρώσεις στο στόμα εμποδίζουν τη λήψη υγρών και τροφής, μπορεί να χρειαστεί νοσηλεία για ενυδάτωση, αναλγησία και φροντίδα των βλαβών. Ο γιατρός μπορεί να χορηγήσει σύντομο σχήμα αγωγής από το στόμα που καταστέλλει τη φλεγμονή (όχι τα κοινά αντιφλεγμονώδη παυσίπονα, που ανήκουν στα πιθανά αίτια). Τα δεδομένα για την αποτελεσματικότητά του είναι περιορισμένα. Κάθε προσβολή των ματιών εξετάζεται από οφθαλμίατρο την ίδια ημέρα, γιατί μπορεί να προκαλέσει κερατίτιδα, ουλές στον επιπεφυκότα, ραγοειδίτιδα και μόνιμη βλάβη της όρασης.
Υποτροπιάζον πολύμορφο ερύθημα (επαναλαμβανόμενα επεισόδια μέσα στον χρόνο): η βασική θεραπεία είναι η συνεχής προληπτική αντιιική αγωγή από το στόμα για τουλάχιστον 6 μήνες, ακόμη κι αν ο έρπης δεν είναι πάντα ορατός. Η ύφεση δεν έρχεται πάντα εύκολα. Μπορεί να χρειαστεί μεγαλύτερη διάρκεια ή αλλαγή σκευάσματος. Στις ανθεκτικές περιπτώσεις υπάρχουν αγωγές που ρυθμίζουν το ανοσοποιητικό, με παρακολούθηση από δερματολόγο.
Πολύμορφο ερύθημα στα παιδιά
Στα παιδιά το πολύμορφο ερύθημα είναι σπανιότερο απ’ ό,τι στους νέους ενήλικες και συνήθως ήπιο. Στα βρέφη η συνηθέστερη αφορμή είναι ο εμβολιασμός, στα μεγαλύτερα παιδιά ο έρπης και οι ιώσεις. Το εξάνθημα με βαριά προσβολή του στόματος και των ματιών μετά από λοίμωξη του αναπνευστικού, συνηθέστερο σε παιδιά και εφήβους, ανήκει στην οντότητα RIME και αντιμετωπίζεται σε συνεργασία με παιδίατρο. Οι βλάβες-στόχοι στα παιδιά συγχέονται συχνά με την κνίδωση, που επίσης σχηματίζει δακτυλίους· η διαφορά είναι ότι οι πομφοί της κνίδωσης σβήνουν μέσα σε ώρες και αλλάζουν θέση.
Φροντίδα στο σπίτι και πρόληψη
- Προστατέψτε τα χείλη από τον ήλιο με αντηλιακό στικ χειλιών και καπέλο: ο ήλιος είναι από τους συνηθέστερους εκλυτικούς παράγοντες του επιχείλιου έρπητα και, μέσω αυτού, του πολύμορφου ερυθήματος.
- Σημειώστε τι προηγήθηκε κάθε επεισοδίου: φυσαλίδα στα χείλη, ίωση, νέο σκεύασμα, εμβόλιο, πολύς ήλιος. Το ημερολόγιο αυτό είναι το χρησιμότερο εργαλείο για τον γιατρό.
- Μη σπάτε τις φυσαλίδες και μην τρίβετε τις βλάβες· σκεπάστε τις ανοιχτές διαβρώσεις με μη κολλητικό επίθεμα.
- Πλένεστε με χλιαρό νερό και ήπιο καθαριστικό, φοράτε χαλαρά βαμβακερά ρούχα και ενυδατώνετε το δέρμα τακτικά.
- Ύπνος, διαχείριση του στρες και πλήρης ανάρρωση από τις ιώσεις κάνουν τις εξάρσεις του έρπητα λιγότερο συχνές.
- Αν έχετε ιστορικό πολύμορφου ερυθήματος, αναφέρετέ το σε κάθε γιατρό που σας χορηγεί αγωγή, ώστε να αποφεύγονται τα ύποπτα σκευάσματα.
Τι να κάνετε αν εμφανίσετε βλάβες-στόχους
Αν εμφανίσετε βλάβες που μοιάζουν με στόχο, φωτογραφίστε τις την πρώτη ημέρα και ξανά μετά από 2–3 ημέρες, γιατί η εξέλιξή τους βοηθά στη διάγνωση. Ο δερματολόγος της iDerma εκτιμά τις φωτογραφίες και την περιγραφή σας, εκτιμά αν η εικόνα ταιριάζει με πολύμορφο ερύθημα, σας λέει αν χρειάζεται εξέταση διά ζώσης ή εργαστηριακός έλεγχος και, στις υποτροπιάζουσες μορφές, σχεδιάζει μαζί σας το πλάνο πρόληψης.






